Scandinavische transparantie

Halfweg tussen de gevestigde Europese en Noord-Amerikaanse wetenschapscentra ontwikkelt Reykjavik University zich stilaan tot een nieuw topadres voor onderzoek en technologie. Ook het architectonische concept verdient aandacht: de verschillende vakgroepen groeperen zich stervormig rond een cirkelronde ontsluitingshal. Door de waaiervormige opening wordt het strand- en boslandschap van de omgeving mee in de campus geïntegreerd. Zo kunnen niet alleen alle ruimtes genieten van de unieke kwaliteit van de natuurlijke omgeving, maar worden ze ook optimaal door daglicht verlicht en opgewarmd – een eerste belangrijk aspect voor de duurzaamheid van het gebouw waarin innovatieve technologie niet alleen beleefd wordt maar ook het voorwerp van studie is.

Voor het grootste deel van het gebouw ontwierpen de ingenieurs een plafondsysteem uit geperforeerde plaatlamellen waarin ook de verlichting moest worden geïntegreerd. Om de veelvuldige eisen zo goed mogelijk te kunnen vervullen, schreef de bouwheer een wedstrijd uit. Het overtuigende argument van Zumtobel: ondanks de geringe afmetingen en met volledige inachtneming van de eisen op het vlak van verblindingsbegrenzing kon het rendement van de T5-armatuur in vergelijking met de standaard technologieën met meer dan 15 procent worden verbeterd. Daarvoor tekenen translucide zijreflectoren, geoptimaliseerde minirasters en een optimale lampbedrijfstemperatuur verantwoordelijk. Ook op vlak van inrichting scoort de armatuur goede punten door haar modulaire opbouw waardoor ze kan inspelen op de sterk uiteenlopende visuele taken in de auditoria, seminarieruimtes, kantoren, bibliotheken en doorgangszones – gemonteerd op een draagprofiel, als wandfloodlight of in een vrij stralende versie.

De LUXMATE licht- en jaloeziesturing LITENET werd voor de bijzondere plaatselijke lichtverhoudingen met de gedurende vele uren vlak naar binnen stralende noorderzon verder ontwikkeld. Zo werden de hoge efficiëntie en het maximale comfort gekoppeld aan de mogelijkheid om flexibel en met minimale middelen op wijzigingen in het gebruik van een ruimte te kunnen inspelen. De meeste armaturen werden geleverd met zogenaamde Dimming On Demand (DOD) voorschakelapparaten. Zodoende konden bij het grote aantal armaturen aanzienlijke kosten worden uitgespaard.

Levendig ruimtelijk landschap

Het door SANAA ontworpen paviljoen met zijn doorschijnende membranen en ronde patio’s is het nieuwe hart van de universiteitscampus van de École Polytechnique Féderále de Lausanne. Op een oppervlakte van 17.000 m² verenigt het een grote bibliotheek, vergaderruimtes, werkplekken voor studenten, kantoren voor wetenschappelijke onderzoekers, cafés, een toprestaurant, een boekenhandel, een multifunctioneel auditorium en – typisch Zwitsers zeker – een bankfiliaal. Voor de met de Pritzker prijs bekroonde architecten ging het echter om veel meer dan het ter beschikking stellen van functionele ruimtes. De nieuwbouw moest de interdisciplinaire uitwisseling tussen wetenschappers bevorderen, vooral echter moest hij de positionering van de EPFL in het globale researchlandschap ondersteunen.

Het gebouw bestaat in feite uit één enkele grote ruimte die met zijn losjes geïntegreerde functionele delen een enorme openheid uitstraalt. De levendige topografie van vloer en plafond resulteert in een fascinerend ruimtelijk landschap, met een zone-indeling aan de hand van verschillende lichtstemmingen. Daarbij verandert het plafond niet alleen met het daglicht, maar straalt het ook het kunstlicht terug de ruimte in. Het gebouw is gecertificeerd volgens de Minergie norm en omwille van de grootte van het gebouw en de voorkeur van SANAA voor een indirecte verlichting waren armaturen met een zeer hoog rendement nodig.

Om de diverse, sterk verschillende lichtsituaties met één enkel inrichtingselement te kunnen afdekken, werden de speciaal ontwikkelde armaturen als individuele armatuur of in een constellatie met twee of drie gemonteerd. De kantelbare klem maakt verschillende hoeken tot het diffuus reflecterende plafond mogelijk. In veel van de in totaal 282 projectspecifieke armaturen werd, naast een HIT halogeenmetaaldamplamp van 35 Watt met een bijzonder IOS-reflectorsysteem, een extra halogeenlamp van 100 Watt als noodlicht ingebouwd. In de lobby en de ontvangstruimte zorgen LED-plafondinbouwarmaturen en elegante lichtlijnen zowel voor extra functioneel licht als voor decoratieve accenten. In de als ronde cellen ingerichte kantoren creëren minimalistische staanlampen een aangename werksfeer.

Plezier beleven aan leren

Het nieuwe universiteitscentrum van de Tomáš-Bata-Universiteit in Zlín staat symbool voor de investeringen van de stad in haar burgers en hun toekomst – en is een passende hommage aan de visionaire idealen van de filantroop en industrieel die er zijn naam aan gaf.

De ongewone indeling van het gebouw berust op twee sikkelvormige bouwlichamen waarin leeszalen, studeerkamers en een boekenarchief zijn ondergebracht. Daartussen bevindt zich een uitgestrekt, van boven uit verlicht atrium dat ruimte voor ontspanning biedt. De trappenhuistoren aan de beide uiteinden van de gebogen voorgevel vormen de belangrijkste verticale verbinding tussen de aan beide zijden van het atrium lopende gaanderijen en geven aan het gebouw een zeker overzicht en rationaliteit. Deze voor architecte Eva Jiřičná typische, transparante structuur en de grote mate van functionaliteit worden ook in het verlichtingsconcept weerspiegeld.

De duidelijke lijnen van het gebouw worden door even duidelijke, door de ruimtes lopende SLOTLIGHT lichtlijnen beklemtoond. Ook de vaak in scholen toegepaste CLARIS II wist met haar rustige, geometrische vormtaal te overtuigen. In het centrale atrium is deze armatuur als lichtlijn met een totale lengte van 54 m opgenomen. Door middel van direct en indirect licht wordt in de hele ruimte een gelijkmatige, warme en diffuse lichtstemming gecreëerd. In de overige hoofdvertrekken werden SLOTLIGHT en MIREL II lichtsystemen aangebracht om het door het atrium gereflecteerde licht aan te vullen. En ook in de bibliotheken en computerlokalen zorgen tot architectonisch sterke lichtlijnen verbonden MIREL II rasterarmaturen voor een gelijkmatige, verblindingvrije verlichting.
Voor het accentueren van de kanten en lijnen langs de vensters en rondgaande zones zijn fluorescentielampen in plafonds en wanden ingewerkt om de sculpturale architectuur te versterken. De Tomáš-Bata-Universiteit is een richtinggevend voorbeeld voor de integratie van de verlichting in het inrichtingsconcept.

Etalage voor de muziek

De markante nieuwbouw van het Royal Northern College of Music in de binnenstad van Manchester valt op. In elkaar gezette kubussen tonen een monumentale geometrie die in tegenspraak lijkt te zijn met de bestemming van het gebouw – de lichtheid van muziek. Het zeer gelimiteerde grondoppervlak werd optimaal benut door een akoestische buffer tegen het verkeerslawaai in te voegen die tegelijk als etalage voor het College dienst doet. Voor extra aandacht zorgt de verlichting met kleurvariabele downlights, die van de ruimte een lichtgevende box met spectaculaire kleurenwissels maakt en zo de belangstelling van voorbijgangers opwekt. De verlichting wordt binnen aangevuld door het vlak in het plafond gemonteerde lichtkanaalsysteem LIGHTTOOLS met vier verschillende verlichtingselementen: spot, downlight, langwerpige armatuur en wallwasher.

In nagenoeg alle ruimtes laten grote venstervlakken en lichtkoepels het daglicht royaal naar binnen stromen. Wanneer dit niet volstaat, wordt via het lichtmanagementsysteem kunstlicht bijgevoegd. Samen met de vriendelijke kleuren en ergonomische meubels worden zo belevingsruimtes voor gemotiveerd leren gecreëerd: flexibel en comfortabel en tegelijk zeer spaarzaam in het gebruik van natuurlijke grondstoffen.
Volgens Craig Jackson van Gifford and Partners, de technische adviseur bevoegd voor de lichtspecificatie, had de akoestisch veeleisende omgeving een directe impact op de lichtplanning. “De armaturen moeten stabiel zijn en mogen geen componenten bevatten die door het geluid van de instrumenten te sterk vibreren", aldus Jackson. Deze bijzondere uitdaging werd opgelost met de inbouwarmatuur LIGHTFIELDS, die dankzij de speciale micropiramideoptiek een uiterst gelijkmatig, verblindingvrij licht levert en zo de jonge talenten in hun concentratie ondersteunt.

Een signaal geven

Met haar nieuwbouw geeft de Katholieke Hogeschool Brugge een architectonisch signaal vol tegenstellingen. Aan de straatzijde toont het gebouw zich gesloten met één enkele vensteropening in het studiegedeelte, de kant naar de campus toe is daarentegen ongewoon open. Door de combinatie van staal, glas, beton en hout ontstaan hier boeiende tegenstellingen. Tegelijk biedt de modulaire aanpak de mogelijkheid om ook in de toekomst te blijven inspelen op nieuwe studievereisten.

Het atrium werd ingericht als een driedimensionale ontmoetingsruimte met brede trappen, open gaanderijen en zithoeken en studie-eilanden. De architecten kozen daarbij voor een overwegend indirecte verlichting van het hele gebouw. Het spiegelprojectiesysteem MIROS biedt hiervoor een architectonisch hoogwaardige en lichttechnisch optimale oplossing om de soms 10 meter hoge ruimtes gelijkmatig en verblindingvrij te verlichten. Het warme licht van deze armatuur staat in prikkelend contrast met de eerder koele architectuur in beton en glas. Koen De Klerck vat samen: “Met licht, zowel functioneel als atmosferisch licht, hebben we geprobeerd om de architectuur en de omgeving van het hele gebouw nog te versterken. Daarbij waren zowel de flexibiliteit als het onderhoudsaspect belangrijk.” Het spiegelprojectiesysteem wordt als een deel van de gebouwconstructie ingezet en ook in de twee auditoria en de cafetaria gebruikt.

De weg doorheen het atrium leidt naar de college- en seminarieruimtes die in drie markante blokken zijn ondergebracht. De lesruimtes worden royaal verlicht met vlak in het plafond ingebouwde MIREL inbouwarmaturen. Een speciaal geconcipieerd profiel met indirect licht dompelt de doorgangszones in een aangenaam, verblindingvrij licht onder.

Goede punten voor de lichtoplossing van Zumtobel

Het jongste voorbeeldproject van de Hogeschool Gent werd ontworpen door de architecten van het bureau cv baro. De Campus Schoonmeersen herbergt naast talrijke woningen ook meerdere cafetaria en het sportcentrum van de Hogeschool.

In grote delen van het gebouwencomplex kozen de bouwheren voor het lichtlijnsysteem TECTON. Uitgerust met hoogwaardige comfortrasteroptieken zorgt deze lichtlijn in klaslokalen en auditoria maar ook aan de receptie en in de bibliotheek voor aangename lichtverhoudingen. Al deze ruimtes werden uitgerust met gependelde akoestische plafondeilanden. Daarom zou het moeilijk en vooral esthetisch onverantwoord geweest zijn om hier klassieke inbouwarmaturen in te zetten. Het flexibele lichtlijnsysteem TECTON presenteert zich als het ideale alternatief. Zoals de akoestische plafonds kan ook het draagrailsysteem gependeld worden, waardoor de armaturen nu perfect bij de architectuur passen.

Nog een argument voor TECTON is de elfpolig bedrade stroomrail: de geïntegreerde DALI-busleiding wordt gebruikt om de armaturen in bibliotheek en cafetaria daglichtafhankelijk te sturen. Het resultaat is een lichtoplossing die de klok rond voor aangename lichtstemmingen zorgt en tegelijk het energie-verbruik duidelijk reduceert. Om ook de onderhoudskosten zo gering mogelijk te houden, werden de inkomzone en de vijf meter hoge gangen uitgerust met spiegelprojectiesystemen. De hier ingezette spots konden zo op een bereikbare hoogte geïnstalleerd worden, wat de benodigde tijd voor het vervangen van lampen tot een minimum beperkt.

Heel anders wordt het beeld in het cafetaria. Moderne meubels en groene doorschijnende stoelen zorgen hier voor een speels accent, ook dankzij de ingezette halreflectorarmatuur COPA D. De grote overkapping die de voetgangersweg tussen de twee gebouwen van Campus Schoonmeersen omsluit, wordt verlicht met hogedrukhalogeenspots en met de vochtbestendige lichtbalk RAIN.

De meteoriet van Manhattan

Als een metalen monoliet, zo staat het nieuwe hogeschoolgebouw van Cooper Union in het New Yorkse East Village. De opzienbarende architectuur van Pritzker prijswinnaar Thom Mayne heeft een al niet minder boeiend lichtconcept. Bij daglicht schemert de monoliet naargelang het weer in zacht wit tot metallic antracietgrijs, ’s nachts licht hij zacht van binnenuit op.

Het werk van deze Californische architect polariseert de New Yorkers, het doorbreekt gangbare conventies en is zijn tijd vooruit. Zo laat hij bij wijze van provocatie de lift slechts in drie van de negen etages halt houden. Hiermee stuurt de architect ook de laatste studenten en bezoekers naar het trappenhuis, diegenen die al niet eerder door de adembenemende architectuur hiernaartoe gedreven werden. Het gigantische wervellichaam trekt doorheen alle verdiepingen en opent zich daar voor het hemelgewelf. Door een groot raam in het dak stroomt daglicht tot in het gelijkvloers naar binnen.
Zo heerst er in de bovenste etages een blauwachtig daglicht dat zich naar onderen toe met het almaar warmere kunstlicht van de VIVO spots vermengt.

In andere delen van het gebouw wordt het lichtconcept gestuurd door de concrete functies. Zo worden in de laboratoria dubbel zoveel lampen ingezet als in de seminarieruimtes zodat de fijnste kleurverschillen en details makkelijker kunnen worden herkend. In de seminarieruimtes en ook in heel wat laboratoria moest een lichttechnische uitdaging worden overwonnen: de in het plafond ingewerkte lichtpanelen werden in de eveneens ingewerkte verwarmings- en koelelementen geïntegreerd. Een lastige opgave die in het kader van de hoge milieunormen van het huis met alle plezier werd opgelost. Zo verzette Thom Mayne met zijn ontwerp niet alleen op esthetisch vlak de bakens. De Cooper Union nieuwbouw is goed op weg om als eerste universiteitsgebouw van de VS met de belangrijkste prijs van het land op het vlak van milieubescherming, de LEED Platinum Award, te worden bekroond.

In het licht van de ‘Grande Nation’

Er zijn niet veel plaatsen die zo volledig aan de architectuur gewijd zijn en dit op zulk een indrukwekkende manier demonstreren als het classicistisch-moderne Palais Chaillot aan de Seine. In de prachtige oostelijke vleugel opende na een behoedzame renovatie in 2007 's wereld grootste architectuurcentrum. Sindsdien zijn in deze representatieve ruimtes meerdere instellingen verzameld die historische en moderne architectuur onder één dak samenbrengen met het culturele erfgoed van Frankrijk.

De royale inkomhal op het gelijkvloers presenteert zich dankzij de lichtgeleiding als een duidelijk gestructureerde ruimte die het oriëntatievermogen van de bezoekers ondersteunt en de ingangen naar de verschillende afdelingen centraliseert. In het plafond ingewerkte lichtlijnen nemen de hoofdassen van de hal langs de monumentale zuilen over.

In de hoge, in elkaar overvloeiende ruimtes van de openbare bibliotheek met open kastsysteem bevinden zich ongeveer 28.000 boeken. Jean François Bodin is er met slechts enkele ingrepen in de bouwsubstantie in geslaagd om een functioneel en modern bibliotheekinterieur te creëren. De gereconstrueerde reeks fresco’s uit de abdij van Sain Savin sur Gartempe is met behulp van een speciaal geconcipieerde armatuur mooi in scène gezet: boven de wandrekken projecteren reflectoren op basis van het TECTON systeem warm licht naar het tongewelf van de 40 meter lange zaal.

De indrukwekkende Galerie voor Architectuur strekt zich via een bochtig parcours over de hele tweede etage van de weidse gebouwvleugel uit. Zeven grote, langs achteren verlichte, ronde plafondarmaturen dompelen de centrale expositievlakken in een eenvormig licht onder, dat naargelang de behoefte in verschillende verlichtingssterktes kan worden ingesteld.